Niemieckie dialekty: różnorodność i historia

Co to jest dialekt?

Dialekt to specyficzny sposób mówienia w języku, używany w danym regionie lub przez grupę ludzi. W Niemczech dialekty nazywa się też "Mundarten". Są to odmiany języka niemieckiego, tak jak niemiecki standardowy (Hochdeutsch) jest odmianą. Kiedy mówimy na co dzień, używamy zazwyczaj języka potocznego (Umgangssprache). Jest to forma niemieckiego, która leży pomiędzy silnym dialektem a pisanym językiem standardowym.

Dlaczego jest tak wiele dialektów?

Wiele niemieckich dialektów ma swoje historyczne przyczyny. Rozwój języka zaczął się dawno temu od języka indoeuropejskiego. Jest to rodzina językowa, do której należy wiele języków, w tym niemiecki.

Ponad 2000 lat temu, przed naszą erą, powstał język protogermański. Była to bardzo wczesna forma języka niemieckiego. Ważnym krokiem w rozwoju była pierwsza przesuwka fonetyczna. W jej trakcie zmieniły się pewne dźwięki. Na przykład dźwięk „p” często zamieniał się w „f”:

• Łacińskie pes (z P)
• Germańskie Fuß (z F)

Przez takie zmiany w wymowie lub akcencie sylab języki zaczęły się od siebie różnić.

Między rokiem 600 a 1000 naszej ery nastąpiła kolejna duża zmiana: druga przesuwka fonetyczna. Sprawiła ona, że język niemiecki standardowy (Hochdeutsch) i dolnoniemiecki (Niederdeutsch) zaczęły się rozdzielać. To rozdzielenie można też zrozumieć geograficznie: ludzie w południowych Niemczech, żyjący wyżej nad poziomem morza, mówią po niemiecku standardowemu (Hochdeutsch). Na północy ludzie mówią po dolnoniemiecku (Niederdeutsch). Te różnice można słyszeć do dziś:

• Na północy mówi się Appel, na południu Apfel.
• Na północy mówi się dat i Water, na południu das i Wasser.

Na obszarze języka niemieckiego standardowego (Hochdeutsch) występują dalsze podziały na dialekty środkowoniemieckie i górnoniemieckie. Obszary językowe dzieliły się więc coraz bardziej.

Kolejnym powodem różnorodności dialektów było polityczne podzielenie niemieckiego obszaru językowego na wiele małych księstw w średniowieczu. Każdy region rozwijał swój własny sposób mówienia.

Dialekty a powstanie języka niemieckiego standardowego

W średniowieczu i na początku nowożytności, mniej więcej między 1350 a 1550 rokiem, ludzie mówili głównie swoimi regionalnymi dialektami. Mogły one być tak różne, że osoby mówiące z różnych regionów często się nie rozumiały. Ludzie wykształceni używali łaciny lub języków kancelaryjnych, które były stosowane w administracji różnych regionów.

Wraz z wynalezieniem nowoczesnego druku, a zwłaszcza dzięki tłumaczeniu Biblii przez Marcina Lutra około 1520 roku, zaczął rozwijać się wspólny niemiecki język pisany. Z niego powstał niemiecki standardowy (Hochdeutsch). Początkowo był to język, którym się pisało, a nie mówiło. Ludzie nadal mówili swoimi dialektami.

Na przykład Johann Wolfgang von Goethe, który pochodził z Frankfurtu nad Menem, prawdopodobnie mówił dialektem heskim. Czasami rymował słowa jak versuchend (próbując) z Tugend (cnota). Jeśli wymówi się te słowa po hesku - versuchend, Tuchend - zrozumiemy, jak miał brzmieć rym.

Jeszcze w 1849 roku bawarski król wykorzystał barierę językową: w zbuntowanej Szwabii użył żołnierzy z Dolnej Bawarii i Górnego Palatynatu. Ponieważ Szwabowie i mieszkańcy Dolnej Bawarii słabo się rozumieli z powodu swoich dialektów, było mało prawdopodobne, że się sprzymierzą.

Rola dialektów w XIX i XX wieku

Wraz z założeniem niemieckiego państwa narodowego w 1871 roku, język niemiecki standardowy (Hochdeutsch) stawał się coraz ważniejszy. Administracja została ujednolicona i chciano, aby wszyscy ludzie w całym państwie mogli komunikować się z urzędami w ten sam sposób. Dialekt był wtedy często uważany za język ludzi niewykształconych. Kto chciał być nowoczesny i mieć coś do powiedzenia, mówił po niemiecku standardowemu.

Dyktatury również próbowały wpływać na język, ale często były bezsilne wobec dialektów. W latach 20. XX wieku i podczas okresu nazizmu na przykład słowo Automobil zastąpiono słowem Kraftfahrzeug, ponieważ Automobil brzmiało zbyt francusko.

W NRD również próbowano kierować językiem. Na przykład Seniorenheim (dom spokojnej starości) zmieniono na Feierabendheim (dom na zakończenie pracy). Te zmiany dotyczyły jednak głównie słownictwa języka standardowego w mediach i administracji.

W latach 70. i 80. XX wieku klasyczne dialekty coraz bardziej znikały z oficjalnego życia codziennego. W szkołach formy dialektalne były uważane za błędy i prowadziły do złych ocen. Również w życiu codziennym wiele osób nie mówiło już czystym dialektem, a raczej językiem niemieckim standardowym z regionalną barwą. Kobieta z Frankonii lub mężczyzna z Kolonii są na przykład rozpoznawalni po swojej wymowie, nawet jeśli nie mówią dialektem.

Dialekty dzisiaj

Dialekty stale się rozwijają. Im mniej ludzi mówi dialektem, tym mniej dokładnie przekazywany jest on następnemu pokoleniu. Całe słowa mogą w ten sposób zostać zapomniane.

To, co dzisiaj często rozumiemy przez dialekty, to regionalne różnice, które „wkradły się” do języka standardowego. Może to dotyczyć wymowy, na przykład gdy zamiast twardych spółgłosek, takich jak „t” i „k”, używa się miękkich dźwięków, takich jak „d” i „g”. Jeszcze częściej te regionalne różnice dotyczą słownictwa.

Niemcy są bardzo zróżnicowane językowo. Dzisiaj wyróżnia się większe obszary dialektów i różne języki regionalne:

• Na wybrzeżu Morza Północnego mówi się po fryzyjsku (Friesisch).
• Na północy Republiki mówi się po platt (Platt).
• Obszar westfalski (Westfälisch) sięga Kassel.
• W okolicach Kolonii mówi się po koelnsku (Kölsch).
• W zachodniej części środkowych Niemiec dominują dialekty reńskie, takie jak heski (Hessisch) i pfalcki (Pfälzisch).
• Na południowym zachodzie rozpowszechnione są dialekty szwabski (Schwäbisch) i alemancki (Alemannisch).
• Bawarski (Bairisch) dominuje na południowym wschodzie.
• Dużym obszarem dialektu jest frankoński (Fränkisch), który rozciąga się na Badenii-Wirtembergii, Bawarii, Turyngii i Saksonii.
• Saksoński (Sächsisch) przechodzi od Wittenbergi w märkisch (Märkisch).
• Nad Bałtykiem znajduje się meklemburski (Mecklenburgisch).

Czasami dialekty, takie jak saksoński, są do dziś postrzegane jako język ludzi niewykształconych. Wynika to na przykład z tego, że w filmach i telewizji postacie ze wsi, które są przedstawiane jako nieco proste, często mówią po saksońsku. A przecież dialekt saksoński był historycznie podstawą tłumaczenia Biblii przez Lutra, a tym samym dzisiejszego języka niemieckiego standardowego. Po utracie znaczenia Saksonii od połowy XVIII wieku, dialekt saksoński był jednak często postrzegany negatywnie. Również saksoński akcent Waltera Ulbrichta jako polityka w NRD nie przyczynił się do jego popularności. Tak więc saksońska barwa dźwiękowa na zachodzie Niemiec była czasem błędnie utożsamiana z „wschodnimi Niemcami” jako całością.